"Benim manevî mirasım, ilim ve akıldır."
— Mustafa Kemal Atatürk
Atatürk ve Geometri Çalışmaları
Mustafa Kemal, Selanik Askeri Rüştiyesi'ndeyken matematik öğretmeni Yüzbaşı Mustafa Efendi sınıfa gelmediğinde, onun yerine birçok kez bu dersi vermiştir.
Asker ocağından gelen Atatürk, aynı zamanda büyük bir eğitimci de olup yurdun kültür sorunlarıyla çok fazla ilgilenmiştir. Geometri, eski terimle Hendese, eğitim sistemimizde önemli bir yer tuttuğu halde terimleri çok ağdalı ve çapraşıktı. Arapça ve Farsça okul programından kaldırılmıştı fakat Arapça üzerine kurulmuş olan terimler kalmıştı.
Türk Dil Kurumu başuzmanı olan ve kendisine Mustafa Kemal tarafından Dilaçar soyadı verilen Agop Dilaçar'ın naklettiğine göre Atatürk, Geometri kitabını, ölümünden bir buçuk yıl kadar önce 1936–1937 yılı kış aylarında, Dolmabahçe Sarayı'nda kendi elleriyle yazmıştır. Bu kitabın hazırlık ve yazım aşamalarında Avrupa baskısı güncel matematik kitaplarından yararlanmıştır.
"Müselles-i mütesaviyül adla" ne demek?
Atatürk, öğrencinin anlayış yolundaki tıkanıklığını açmak için bu terimi eşkenar üçgen'e çevirdi. 44 sayfalık bu küçük kitapta boyut, uzay, yüzey, düzey, çap, yarıçap, kesek, kesit, yay, çember, teğet, açı, açıortay, içters açı, dışters açı, taban, eğik, kırık, çekül, yatay, düşey, dikey, yöndeş, konum, üçgen, dörtgen, beşgen, köşegen, eşkenar, ikizkenar, paralelkenar, yanal, yamuk, artı, eksi, çarpı, bölü, eşit, toplam, oran, orantı, türev, alan, varsayı, gerekçe gibi terimler hep bu amaçla Atatürk tarafından türetilip Türkçeye yerleştirilmiştir.
Atatürk eleştirileri daima memnunlukla karşılamış ve ortaya koyduğu yeni sözcük ve terimlere bir deneme hakkı tanıdığını belirtmiştir. Amacı daima daha uyguna doğru ilerlemek olmuş, önerilen değişiklikleri akla uygun görünce hemen benimsemiştir.
Atatürk'ün ortaya koyduğu terimlerden birkaçı zamanla kullanılıştan çıkmış, yerlerini daha uygunlarına bırakmışlardır. Tümey açı yerine tümler açı, bütey açı yerine bütünler açı bunlara örnektir. Mustafa Kemal ilke insanı olduğu için bunları hoş görmüş, hatta sevinmiştir de. Yeter ki ortaya koyduğu ilkeler sarsılmasın ve yine "zaviyetan-ı mütekabiletan-ı dahiletan" (içters açılar) gibi terimlere dönülmesin.
Bu kitap ilk kez 1937 yılında, Geometri öğretenlere ve bu konuda bilgi isteyenlere kılavuz olarak Kültür Bakanlığı'nca yayınlanmıştır.
Atatürk'ün Getirdiği Geometri Terimleri
Aşağıdaki Osmanlıca geometri terimlerinin Atatürk tarafından Türkçeye kazandırılan karşılıklarını bulun. Her turda listeden rastgele 10 terim seçilir.