Merak ettiğimiz bir konuyu veriyle yanıtlamak için istatistiksel araştırma süreci yürütürüz. Bu süreç döngüseldir: sonuç soruyu yeterince yanıtlamıyorsa uygun olmayan adım yeniden planlanır. Örnek araştırma üzerinde adımları gezin: Sınıfımızda evde en çok hangi atık türü ayrılıyor?
Kategorik veri
Gruplara (kategorilere) ayrılan veri. Örnek: evde ayrılan atık türü, kullanılan medya aracı, alınan gıda grubu.
Sıklık değeri
Bir kategorideki veri sayısı. Örnek: 24 öğrencinin 9’u telefonu seçtiyse telefonun sıklık değeri 9’dur.
Araştırma soruları betimleme (Sınıfımızda en çok hangi medya aracı kullanılıyor?) ya da karşılaştırma (5-A ve 5-B’nin tercihleri aynı mı?) amacı taşıyabilir. İyi bir araştırma sorusu dört ölçütü sağlar:
1. Amaç net
Ne öğrenmek istediğimiz anlaşılır.
2. Değişkenler belirlenebilir
Hangi kategorileri sayacağımız bellidir.
3. Veriyle cevaplanabilir
Veri toplayarak yanıt verebiliriz.
4. Verinin değişebilirliği
Cevap kişiye, zamana ya da ölçüme göre değişir.
Karar ver: Aşağıdaki sorular araştırma sorusu olabilir mi?
Kendi sorunu değerlendir: Bir araştırma sorusu yaz ve ölçütleri işaretle (akran değerlendirme formu olarak da kullanılabilir).
Veriye iki yolla ulaşılır: kendin toplarsın (anketle, yakın çevreden) ya da hazır veriye ulaşırsın (çevrim içi erişilebilen bakanlık verileri gibi).
- Araştırma sorusuna uygun veriyi ve yöntemi seç.
- Anket sorularını açık, anlaşılır ve amaca uygun yaz; soracağın kişilere göre şekillendir.
- Cevapları not defteri ya da dijital araçlarla (elektronik tablo, çevrim içi uygulamalar) kaydet.
- Veriyi analize hazırlarken kendine sor: Veriyi gruplamam gerekiyor mu? Nasıl gruplarım?
- Görevleri grup arkadaşlarınla paylaş (iş birliği).
Toplanan cevapları çetele ile sayarız, sonuçları sıklık tablosunda toplarız. Bir veri seti seçin; kaydırıcıyla kaç cevabın çeteleye işlendiğini değiştirin.
Nokta grafiğinde her veri bir noktayla gösterilir. Noktalar çoğaldıkça aralarını kapatıp sütun grafiğine geçeriz: her kategori için bir çubuk. Kaydırıcıyı sağa çekerek geçişi izleyin.
Daire grafiği parça-bütün ilişkisini gösterir: bütün (tüm veriler) dilimlere ayrılır. Renkli boncuklarla başlayalım. 12 boncuk (ya da pul) var; kaydırıcılarla kaç boncuğun hangi kategoride olduğunu seçin. Bu sınıfta dilimlerin açıları hesaplanmaz.
Aynı veriyi farklı araçlarla gösterebiliriz. Veri setini ve aracı seçin; aracın güçlü yönünü ve ne zaman tercih edileceğini okuyun. Gerekçeni belirt!
| Araç | Güçlü yönü | Dikkat |
|---|---|---|
| Çetele / sıklık tablosu | Sayıları düzenli toplar | Karşılaştırmayı gözle yapmak zor |
| Nokta / şekil grafiği | Her veriyi tek tek gösterir | Veri çoğalınca kalabalıklaşır |
| Sütun grafiği | Kategorileri yükseklikle karşılaştırır | Parça-bütün ilişkisi doğrudan görünmez |
| Daire grafiği | Parçaların bütündeki payını gösterir | Çok kategoride dilimler ayırt edilemez |
Eşleştirme: Her durum için uygun aracı seçin.
Kategorik verinin dağılımı, sıklık değerlerinin kategorilere nasıl dağıldığını gösterir. Aynı soruyu başka bir gün sorarsak sıklık değerleri doğal olarak değişebilir. Başka günlerde veri toplayın.
İki veri setini karşılaştırın: 5-A sınıfı sabit; 5-B sınıfının sonuçlarını kaydırıcılarla değiştirin (her sınıfta 20 öğrenci). En büyük ve en küçük sıklık değerlerine, verinin yoğunlaştığı kategoriye bakın. Bu sınıfta merkez (ortalama, ortanca, tepe değer) hesaplanmaz.
Sonuçlarını gerekçeleriyle sunarsın: “Plastik en çok seçildi, çünkü sıklık değeri 8 ve diğerlerinden büyük.” Sonra şu soruları sor:
- Sonuç, araştırma sorusunu ne düzeyde yanıtlıyor?
- Soru, plan, veri toplama, görselleştirme ve yorum adımlarından uygun olmayan var mı?
- Varsa o adımı yeniden planla ve uygula; gerekirse döngüde başa dön.
Bir konu seçin ve istatistiksel araştırma sürecinin tamamını yansıtan bir poster hazırlayın. Konu önerileri: elektrik ve su tüketimi sınıflandırmalarının tasarrufa etkisi, gıda alışverişinde çeşitlilik, günlük planda yapılacak işler, çevre kirliliğinin kaynakları. Grafikleri elektronik tablo (Excel) ya da çevrim içi bir uygulama ile hazırlayabilirsiniz.
| Ölçüt | Geliştirilmeli | Yeterli | Çok iyi |
|---|---|---|---|
| Araştırma sorusuna göre veri toplama | Soru ve veri uyumsuz | Veri soruyla büyük ölçüde uyumlu | Veri soruya tam uyumlu ve düzenli |
| Veri görselleştirme | Grafik uygunsuz | Grafik uygun | Grafik uygun, gerekçesi açık |
| Sonuçları yorumlama | Yorum soruyla ilişkisiz | Yorum soruyu kısmen yanıtlıyor | Yorum gerekçeli, soruyu tam yanıtlıyor |
| Poster tasarımı ve sunum | Düzensiz | Düzenli | Özgün, dengeli, akıcı sunum |
Yapılandırılmış grid: Toplam 20 veri var; Tablet, Bilgisayar’dan 1 fazla. Boş hücreleri tamamlayın.
| Kategori | Sıklık |
|---|---|
| Telefon | 8 |
| Tablet | |
| TV | 5 |
| Bilgisayar | |
| Toplam | 20 |
| Kavram | Anlamı |
|---|---|
| Kategorik veri | Gruplara ayrılan veri |
| Sıklık değeri | Bir kategorideki veri sayısı |
| Çetele / sıklık tablosu | Cevapları sayıp düzenli toplar |
| Nokta ve sütun grafiği | Sıklık değerlerini gösterir; noktalar birleşerek çubuk olur |
| Daire grafiği | Parça-bütün ilişkisini gösterir |
| Dağılım ve değişebilirlik | Sıklıkların kategorilere dağılımı; veri değişebilir |
- Durumu fark et, araştırma sorusu yaz (dört ölçüt).
- Plan yap, mahremiyeti koruyarak veri topla.
- Çetele, sıklık tablosu ve uygun grafikle göster; aracı gerekçelendir.
- Dağılımı yorumla, sonucu gerekçeyle sun.
- Sonuç soruyu yanıtlamıyorsa uygun olmayan adımı yeniden planla.
a) Durumu fark etme · b) Araştırma sorusu oluşturma · c) Veriye ulaşmak için plan yapma · ç) Veri toplama ya da hazır veriye ulaşma · d) Görselleştirme aracını seçme gerekçesi · e) Veriyi analiz etme · f) Sonuçlara gerekçe sunma · g) Sonuçları değerlendirip uygun olmayan adımı yeniden planlama