Haberlerde, grafiklerde ve arkadaşlarının raporlarında karşına istatistiksel sonuçlar çıkar. Her sonuç doğru ya da tarafsız olmayabilir. Araştırma sürecinin her adımında (soru, veri, grafik, özet, yorum) hata ya da yanlılık bulunabilir. Bu temada üç şey yapacaksın:
1. Temellendir
Sonucu veriyle ve işlemle sınayarak dayanağını göster.
2. Tespit et
Hata ya da yanlılık var mı, ara.
3. Çürüt ya da kabul et
Gerekçeni belirterek karar ver.
Yanlılık: Sonucu belli bir yöne çeker (yönlendirici soru, tek bir gruba sorma, eksiği kesilmiş grafik, uygun olmayan özet seçimi).
Bir iddiayı kabul ya da reddetmeden önce veriyle sına.
Örnek: 8 öğrencinin bir ayda okuduğu kitap sayısı 1, 2, 2, 3, 3, 4, 5, 24 şeklinde tespit ediliyor. Murat şöyle bir iddiada bulunuyor: "Ortalama 5,5 olduğuna göre öğrencilerin çoğu 5’ten fazla kitap okuyor."
- Ortalamayı yeniden hesapla: 44 ÷ 8 = 5,5. Hesap doğru.
- Veriye bak: 5’ten fazla okuyan yalnızca bir öğrenci var (24).
- Ortanca: sıralı verinin ortadaki değerleri 3 ve 3; ortanca 3.
| Adım | Olası sorun | Tür |
|---|---|---|
| Soru | "Herkes gibi sen de bu ürünü seviyorsun, değil mi?" yönlendirir | Yanlılık |
| Veri toplama | Basketbol takımına "En sevdiğin spor?" diye sorup tüm okul için sonuç çıkarmak | Yanlılık |
| Özetleme | 7, 2, 9, 4, 5 verisinde sıralamadan ortancayı 9 bulmak | Hata |
| Görselleştirme | Kök-yaprakta bir veriyi yazmamak; eksenin kesilmesi | Hata / yanlılık |
| Yorum | Ortalamayı uç değere rağmen tüm veriyi temsil ediyormuş gibi sunmak | Yanlılık |
İki sınıfın dönem boyunca okuduğu ortalama kitap sayısı: 6-A = 52, 6-B = 56. Aynı veriyi iki farklı eksenle gösterin. Eksenin nereden başladığına dikkat edin.
Bir sonuç ya da yorum karşısında şu adımları izle:
- İddiayı belirle: Tam olarak ne söyleniyor?
- Veriye bak: Veri nasıl, kimden ve ne zaman toplanmış?
- Yeniden hesapla: Özet değerler ve grafik doğru mu?
- Yanlılık ara: Soru, grup, grafik ya da özet seçimi sonucu bir yöne çekiyor mu?
- Karar ver: Veri iddiayı destekliyorsa kabul et, desteklemiyorsa çürüt; gerekçeni yaz. Kanıt yetersizse kesin hüküm verme.
Sosyal medyada "%90’ı katılıyor!" ya da "Herkes bunu yapıyor!" gibi paylaşımlar yaygındır. Karşılaştığında şunları sor:
- Kaynak kim? Güvenilir ve resmî bir kaynak mı?
- Veri ne zaman ve kaç kişiden toplanmış, belirtiliyor mu?
- Grafik ya da özet seçimi iddiayı abartıyor mu?
- Başka güvenilir kaynaklarda aynı sonuç var mı?
Dürüstlük
Sonuçların doğru ve güvenilir olmasına dikkat et; yanlış sonucu paylaşma.
Adalet
Yanıltıcı bilgi haksızlığa yol açabilir; haksızlıkların önlenmesinde kararlı ol.
Mahremiyet
Kişisel verileri ve anket cevaplarını isimle paylaşma.
Saygı
İnsan haklarına saygı duy; farklı görüşleri dinle.
- Temellendirme: iddiayı veri ve işlemle sınamaktır.
- Hata dikkatsizlikten, yanlılık sonucu bir yöne çeken seçimlerden kaynaklanır.
- Soru, veri toplama, grafik, özet ve yorum adımlarının her biri hatalı ya da yanlı olabilir.
- Eksenin başlangıcı ve uç değerler yorumu yanıltabilir.
- Veri iddiayı destekliyorsa kabul, desteklemiyorsa çürüt; gerekçeni belirt.
- Yanıltıcı haberlerde kaynağa, veri toplama biçimine ve özet seçimine bak.
- Mahremiyet, dürüstlük, adalet ve saygı değerlerini gözet.